فصل دويم : در سرسام سرسام « 1 » لفظى فارسى است كه معرّب گردانيده‌اند « 2 » ؛ مركّب از سر و سام كه به معنى آماس « 3 » است و اين عبارت است از آماس حجاب دماغ يا نفس دماغ ؛ از خون مىباشد و اين را به زبان يونان قرانيطس « 4 » خوانند ، به فا و قاف مىگويند . علامتش تب دايمى و گرانى سر و سرخى چشم و روى و رفتن آب از چشم و صداع « 5 » و گفتن هذيان و خنديدن و درشتى و سرخى زبان مايل به سياهى و عظم نبض . علاجش فصد قيفال و « 6 » به قدر قوّت و احتمال خون برداشتن و نرم كردن « 7 » طبيعت به عنّاب « 8 » و آلو و ترنجبين و بنفشه و تمر هندى و روغن گل و « 9 » سركه در سر ماليدن و حقنهء « 10 » نرم به مثل عنّاب و بنفشه و نيلوفر و ترنجبين « 11 » كردن و از صندل و گشنيز تر و گلاب لخلخه « 12 » كردن . غذا آب جو و عدس و اسفناج و در وقت غلبهء هذيان پاىشويه كنند و پاى را « 13 » بمالند و ببندند ؛ و از صفرا مىباشد و اين را قرانيطس خالص مىگويند . « 14 » علامتش تب تيز و بىخوابى و سبكى سر و

--> ( 1 ) . ل ، ش : - سرسام . ( 2 ) . ش ، ف : كرده‌اند . ( 3 ) . ل : + سر . ( 4 ) . قرانطيس : سرسام تيز را گويند خاصه ، و سرسام تيز آماس غشاى دماغ باشد ، نه آماس گوهر دماغ . ( ذخيرهء خوارزمشاهى ، به نقل از لغتنامه ) اين كلمه در يونانى « فرنيطس » ( Phrenitis ) بوده و سپس ناسخان و كاتبان عرب آن را به قرانيطس تبديل كرده‌اند ( طبّ اسلامى ، ص 29 ) . ( 5 ) . ل : درد سر . ( 6 ) . ل : - و . ( 7 ) . ل ، ف ، ش : داشتن . ( 8 ) . عنّاب : به ضمّ عين ، درختى است معروف قريب به درخت كنار و زيتون در بلندى و برگ آن اندك ضخيم‌تر و طولانىتر از برگ كنار و يك روى آن مرغب و پوست درخت و چوب آن سرخ‌رنگ و خالدار است . . . درختى است كه پارسيان او را سنجدان گويند و به سريانى زيزوفى گويند . روميها او را ژيزفون گويند . ( مخزن الادويه ، ص 618 ؛ و نيز ر ك : اختيارات ، ص 308 ) . ( 9 ) . ل ، ف : + اندكى . ( 10 ) . حقنه : فرو بردن مايعى از مخرج زيرين به معده تا سده‌ها و بادها بگشايد . ( لغتنامه ) هر دوا كه بيمار را از زير دهند . ( اقرب الموارد ) . ( 11 ) . ل ، ش : + و آلو . ( 12 ) . لخلخه : تركيبى باشد كه آن را به جهت تقويت دماغ ترتيب دهند . ( لغتنامه ) . ( 13 ) . س : پاى بر آن . ( 14 ) . ل : - و اين را . . . گويند .